Ανεβάστε τον αλγόριθμο στη σκηνή να δει την γλύκα

Sergi Roig
Καθηγητής πληροφορικής και ΑΙ-Πανεπ. Βαρκελώνης

Το θέατρο πάντα κυβερνιόταν από φωνές εξουσίας: τον θεατρικό συγγραφέα, τον σκηνοθέτη, τον παραγωγό, τον κριτικό, το κοινό. Σήμερα, όμως, ένας νέος κυρίαρχος έχει εισέλθει αθόρυβα: ο αλγόριθμος. Αυτός ο αόρατος σκηνοθέτης δεν έχει πρόσωπο, σώμα, ανθρώπινη ευαισθησία. Υπολογίζει αντί να φαντάζεται. Δεν κάνει ερωτήσεις, δίνει οδηγίες. Αποφασίζει τι θα δει κανείς, για πόσο καιρό και ποιος. Κόβει το άπειρο σε θραύσματα, το τραγικό σε κωμικό, το περίπλοκο σε εύπεπτα δευτερόλεπτα.
Και στους δημιουργούς θεάτρου, μας λένε: «Προσαρμοστείτε ή εξαφανιστείτε». Μας πιέζουν να μεταφράσουμε το χειροποίητο σε μηχανικό, τη σάρκα και το αίμα σε avatars τεχνητής νοημοσύνης, να μετατρέψουμε την τρεμάμενη παύση ενός ηθοποιού σε GIF, την επική σιωπή της τραγωδίας σε ένα επαναλαμβανόμενο βίντεο.

Το ερώτημα μπαίνει επιτακτικό και αμείλικτο: πρέπει να παραδοθούμε και να δημιουργήσουμε το έργο μας σύμφωνα με την εικόνα του αλγορίθμου;

Το πεδίο του καλλιτέχνη του θεάτρου είναι η σκηνή. Εκέι δίνει τους αγώνες του, εκεί νικάει , εκεί ηττάται. Εκέι θα δώσει και αυτήν την νίκη. Λοιπόν…θα ανεβάσει τον αλγόριθμο στη σκηνή να δει πόσα απίδια βάζει ο σάκος. Αυτόν που καμώνεται τον παντοδύναμο δημιουργό πάνω στη σκηνή. Θα τον εκθέσουμε ως χαρακτήρα στη σκηνή. Αυτόν τον απόλυτο λογοκριτή και σκηνοθέτη της εποχής μας ως ηθοποιό γυμνό κάτω από 10.000 βατ;
Γιατί αν παραδοθούμε, το θέατρο πεθαίνει. Πεθαίνει επειδή η ουσία του δεν είναι η ταχύτητα αλλά η διάρκεια και η ενδοσκόπηση, όχι τα θραύσματα αλλά η ολότητα, όχι οι στατιστικές αλλά η παρουσία. Όχι τα «like», αλλά το ζωντανό χειροκρότημα του θεατή. Η σκηνή είναι ο τελευταίος χώρος όπου οι αλγόριθμοι δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν την ανθρώπινη αναπνοή, την διστακτικότητα, το λάθος, την ευθραυστότητα. Αυτά δεν είναι αδυναμίες για τους ανθρώπους της σκηνής– είναι η πρώτη ύλη του θεάτρου. Το να τα εξαλείψουμε στο όνομα ενός postαρίσματος σημαίνει ότι ακρωτηριάζουμε το ίδιο το θέατρο.
Αλλά αν εκθέσουμε τον αλγόριθμο – μου αρέσει αυτή η επιλογή – τότε το θέατρο ανακτά τη δύναμή του. Μπορούμε να κάνουμε τον αλγόριθμο να σκοντάψει κάτω από το βάρος των δικών του κανόνων. Μπορούμε να τον παρουσιάσουμε ως έναν τύραννο που επεξεργάζεται τις ζωές μας σε καταναλώσιμες στιγμές. Μπορούμε να δραματοποιήσουμε τη βία του: τον τρόπο με τον οποίο θάβει κάποιες φωνές και ενισχύει άλλες, όχι με βάση την αξία ή την αλήθεια, αλλά με βάση το κέρδος και τον έλεγχο. Το θέατρο, η τέχνη της αποκάλυψης της κρυμμένης δύναμης, μπορεί να μετατρέψει τον αλγόριθμο σε αυτό που φοβάται περισσότερο: έναν ορατό χαρακτήρα, γυμνό και γελοίο, που δεν είναι πλέον αόρατος.
Το χειροποίητο θέατρο δεν είναι απλώς ένας ακόμη content creator. Είναι αντίσταση. Είναι ο τόπος όπου ένα ανθρώπινο χέρι ζωγραφίζει ένα σκηνικό, ένα ανθρώπινο σώμα τρέμει κάτω από το φως, μια ανθρώπινη φωνή γεμίζει ένα δωμάτιο. Κανένας αλγόριθμος δεν έχει γράψει ποτέ έναν αναστεναγμό, καμία μηχανή δεν έχει μεταφέρει ποτέ τη σιωπή της μοναξιάς, της οδύνης και του πόνου σε μια σκηνή.
Θυμηθείτε: Ο αλγόριθμος είναι ένα τραγικό «πρόσωπο».
Δεν έχει νιώσει ποτέ τη μοναξιά ή το φόβο του θανάτου.
Στα επόμενα χρόνια, το κοινό θα διψάσει για ό,τι δεν μπορεί να ξεφυλλιστεί. Θα αναζητήσει το θέατρο όχι επειδή είναι βελτιστοποιημένο, αλλά επειδή είναι αφιλτράριστο. Σε έναν κόσμο χτιζεται από μηχανές, η χειροποίητη ατέλεια του θεάτρου είναι η υπερδύναμή του.
Ας αφήσουμε λοιπόν τον αλγόριθμο να κατευθύνει την ατελείωτη ροή του. Εμείς θα κατευθύνουμε την ανεπανάληπτη στιγμή. Θα δημιουργήσουμε αυτό που δεν μπορεί να ποσοτικοποιηθεί: την παρουσία.