Σύγχρονο πολιτικό θέατρο

Πολλοί υποστηρίζουν ότι, μολονότι βιώνουμε μια βαθιά πολιτική και οικονομική κρίση, δεν βιώνουμε και μια αντίστοιχη άνθηση του πολιτικού θεάτρου.  Θα συμφωνήσω μαζί τους, εάν σκέφτονται το πολιτικό με τους όρους του παλιού, του εργατικού, του προλεταριακού, του αναρχικού, του στρατευμένου δράματος. Δηλαδή, με την ανάμνηση εποχών ιδεολογικών βεβαιοτήτων ως προς το ποιος θα σώσει τον κόσμο, με τον προοδευτικό

να προβάλλεται ως ο καθοδηγητής της εργατικής τάξης και τον αντιδραστικό ως ο καταστροφέας. Μια τέτοια δραματουργία μας άφησε η γενιά της μεταπολίτευσης. Μια δραματουργία η οποία περνούσε, σχεδόν υποχρεωτικά, μέσα από τη στενωπό της τάξης και των ταξικών συγκρούσεων.

Η αόρατη εξουσία

Έκτοτε ο ευρωπαϊκός (κι όχι μόνο) χάρτης έχει αλλάξει πολύ, χωρίς ωστόσο να σημαίνει ότι έχουμε φτάσει στο τέλος του πολιτικού (και της ιδεολογίας). Απλώς άλλαξε ο τρόπος έκφρασης και τα θέματα που απασχολούν. Τώρα, πρώτο στην ατζέντα βρίσκεται το θέμα της πανταχού παρούσας εξουσίας, η οποία, ακριβώς επειδή είναι πλέον αόρατη (ελέω υψηλής τεχνολογίας και παγκοσμιοποίησης), δύσκολα αναπαριστάνεται σκηνικά και ακόμη πιο δύσκολα ελέγχεται.

Παλιά αρκούσε ν’ ανεβάσεις στη σκηνή μια χούφτα καταπιεσμένους εργάτες και να ισχυριστείς ότι κάνεις πολιτικό θέατρο. Που μπορεί και να έκανες, μόνο που με τα σημερινά δεδομένα θα ήταν ένας πολύ εύκολος τρόπος να το επιτύχεις, τη στιγμή που η κοινωνία είναι τόσο καλά ενημερωμένη που μπορεί να το κάνει  αυτό πολύ καλύτερα από σένα. Είναι φυσικό, λοιπόν, ν’ απασχολεί περισσότερο η ποιητική της αναπαράστασης και τελικής πρόσληψης, παρά το ίδιο το θέμα, που φυσικά κουβαλά το ειδικό του βάρος, δεν καθορίζει όμως τη φυσιογνωμία του εγχειρήματος.

Σε περιπτώσεις ομάδων όπως των Rimini Protokol, Forced Entertainment, She She Pop και DV8 –από κάποιες ξένες που μας έχουν επισκεφτεί–, αλλά και οι Κανιγκούντα (παραπέμπω στην περφόρμανς τους «Πόλη-Κράτος»), Blitz  (βλ. «Κατερίνη»), Vasistas (βλ. «Phobia”), Nova Melancholia (βλ. «Walter Benjamin”), μεταξύ ορισμένων δικών μας, η περφόρμανς λειτουργεί αποσταθεροποιητικά σε σχέση με το θεσμοθετημένο, την «ψευδο-φύση» για την οποία είχε μιλήσει  ο Μπρεχτ. Φλερτάροντας με το «ασύντακτο», μας ζητούν να το προσέξουμε, ν’ αφουγκραστούμε τους κραδασμούς που προκαλεί η σκόπιμη «εκ-κέντρωση» των υλικών του. Εισάγοντας το ανατρεπτικό και το καινούργιο στην τακτοποιημένη και τακτοποιούσα πρόσληψη, προκαλούν ρήγμα στην προγραμματισμένη διαδικασία επικοινωνίας και αυτό είναι πολιτικό, γιατί, όπως εξηγεί ο Λέμαν, πρόκειται για «αντί-δραση» κι όχι μια «μη-δράση» ή απλή ανατροπή του θεσμοθετημένου.

Θέατρο του καθημερινού

Πολλοί είναι εκείνοι που ισχυρίζονται ότι η απώλεια του μύθου, σε συνδυασμό με την απουσία των γνώριμων επικοινωνιακών σχημάτων, έχει ως αποτέλεσμα και την εξορία της ανθρώπινης εμπειρίας (και κατ΄ επέκταση της πολιτικής σκέψης). Από μια άποψη έχουν δίκιο. Από την άλλη, εκείνο που δεν βλέπουν είναι ότι το σύγχρονο θέατρο τα επαναφέρει όλα αυτά μ’ ένα δικό του τρόπο πιο αντι-ιλουζιονιστικό, εντάσσοντάς τα στο πλαίσιο μιας εμπειρίας τού «εδώ και τώρα».

Επίσης, πολλοί αντιδρούν στο γεγονός ότι το σημερινό θέατρο ακουμπά επικίνδυνα  στο καθημερινό και το ασήμαντο, με κίνδυνο να καταλήξει κι αυτό να γίνει ασήμαντο. Που βεβαίως ισχύει, όταν έχουμε να κάνουμε με ατάλαντους ή απλώς περαστικούς (που δεν είναι λίγοι).  Όταν, όμως, υπάρχει ταλέντο (και πρωτίστως εργαστηριακή δοκιμασία), τότε η ευφυής διαχείριση του  ασήμαντου μπορεί να προσφέρει μια νέα οπτική στα συμβάντα της ζωής, φέρνοντας πιο κοντά, και με τρόπο ανοίκειο, τον υποκειμενικό χρόνο και χώρο και τον ιστορικό.

Αποδραματοποίηση

Και κάτι άλλο. Ας μην ξεχνούμε ότι το δράμα και η κοινωνία δυσκολεύονται πλέον να τα βρουν. Όπως επισημαίνει ο Λέμαν, δεν υπάρχει πια δράμα στις συγκρούσεις ατόμων. Μια αντιπαράθεση δύο ηγετών στην τηλεόραση, λ.χ., σπάνια κρύβει κάποιο προσωπικό δράμα. Κατά κανόνα κρύβει ένα δίκτυο συμφερόντων «αόρατων» εξουσιαστικών μπλοκ. Υπ’ αυτή την έννοια, καταλήγει ο Λέμαν, υπάρχει μια γενικότερη απο-δραματοποίηση, γιατί, για να έχεις δράμα, χρειάζεσαι και μια κοινωνία με μια, έστω συμβολική, εσωτερική ενότητα (για να φανεί έτσι και πόση δόση δράματος αντέχει).

Αυτή τη στιγμή, λοιπόν, βιώνουμε τα συμπτώματα μιας θεαματικής κοινωνίας που κατάφερε μέσα από τα μίντια να απο-δραματοποιήσει την καθημερινότητά μας, διαχωρίζοντας το γεγονός από την πρόσληψή του. Είναι σαν να σου λέει, κάτσε κει  και μην κάνεις τίποτα. Απλώς, κοίτα. Το ίδιο και στο θέατρο. Το μέγιστο που μπορούμε να κάνουμε είναι να κοιτάμε. Και αυτή την εικόνα του παθητικού δέκτη και της παθητικής αναπαραγωγής εικόνων είναι που επιχειρεί να ανατρέψει το σύγχρονο πολιτικό θέατρο.

Για μια νέα επικοινωνία

Οι νέοι καλλιτέχνες βλέπουν ότι, με τα δεδομένα των πανίσχυρων μηχανισμών που αναπαράγουν διαρκώς πραγματικότητες, το θέατρο, εφόσον θέλει να καταθέσει πολιτικό λόγο με κάποιο εκτόπισμα, πρέπει να αναθεωρήσει τα συστατικά της επικοινωνιακής πολιτικής του, φέρνοντας θεατή και ηθοποιό μέσα στον ίδιο τον μηχανισμό παραγωγής εικόνων, με στόχο πάντοτε την κατά το δυνατό αποκατάσταση της διαταραγμένων σχέσεων προσωπικής εμπειρίας και πρόσληψης. Για να γίνει αυτό αποτελεσματικά, απαιτείται γνώση των μυστικών της θεατρικής επικοινωνίας, διαφορετικά θα καταλήξει να μοιάζει με αυτιστικό ερασιτεχνικό γύμνασμα. Κάτι που δυστυχώς συμβαίνει πολύ συχνά, με αποτέλεσμα να φεύγουμε στο τέλος εξοργισμένοι πιο πολύ με το ίδιο το καλλιτεχνικό γεγονός παρά με τη ζωή όπως μας τη διαμορφώνουν οι «αόρατοι» άλλοι.

Συμπέρασμα:  Για να κάνει κανείς σωστό εναλλακτικό θέατρο, πρέπει πρώτα να γνωρίζει πολύ καλά το μη εναλλακτικό, για να ξέρει τι ανατρέπει και γιατί.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο http://savaspatsalidis.blogspot.com/

The lost honor of Katharina Blum – Αθωότητα κατά Volker Schlondorf

Ο Γερμανός συγγραφέας Heinrich Boll βασισμένος στα πραγματικά περιστατικά της απώλειας του τεκμηρίου αθωότητας και της συνακόλουθης καταδίκης συμπατριωτών του ως μελών της ομάδας Baader-Meinhoff στην αρχή της δεκαετίας των ‘70s έγραψε το ομότιτλο μυθιστόρημα στηλιτεύοντας τις τακτικές της ίδιας του της πατρίδας. Οι Volker Schlöndorff και Margarethe von Trotta αναλαμβάνουν το δικό τους μερίδιο καλλιτεχνικής τόλμης και διασκευάζουν την ιστορία του Bollγια την κινηματογραφική οθόνη αφηγούμενοι την ιστορία μιας νεαρής γυναίκας η οποία συλλαμβάνεται, φυλακίζεται και διαπομπεύεται επειδή πέρασε έναν βράδυ με κάποιον ύποπτο για συμμετοχή σε τρομοκρατική οργάνωση. Πρόκειται για ταινία και μια ιστορία, η οποία 40 έτη μετά μπορεί –ακόμα- να σοκάρει με την επικαιρότητα της.

The battle of Algiers – Η ωμότητα του πολέμου – Gillo Pontecorvo

Αντλώντας έμπνευση από έναν από τους πλέον σκληρούς αντιαποικιακούς αγώνες, αυτόν της Αλγερίας κατά της Γαλλίας, ο Gillo Pontecorvo, έφτιαξε ένα μνημείο του ρεαλιστικού κινηματογράφου και ένα από τα πλέον δριμύ κατηγορώ την ωμότητα του πολέμου. Θύτες, θύματα και εύκολες λύσεις δεν υπάρχουν στο σινεμά του Pontecorvo, υπάρχει η διαχρονική τρέλα του πολέμου και η ασίγαστη ορμή εναντίον ορατών και αόρατων εχθρών. Ο Pontecorvo γύρισε την ταινία του σε Αλγερινό έδαφος κινηματογραφώντας ζωντανά ακόμα και της σκηνές των σφοδρών συγκρούσεων, για να παραδώσει τελικά την ,ίσως αρτιότερη καλλιτεχνικά, κινηματογραφική καταδίκη της βίας.

Missing – Στη Χιλή του Πινοσέτ με την κάμερα του Κώστα Γαβρά

Αν η πρόοδος και η τόλμη αποτελούν αναγκαία συστατικά της αληθινής τέχνης, ο Κώστας Γαβράς, τολμά, εδώ, να μιλήσει χωρίς περιστροφές για την εμπλοκή της Αμερικής στην εγκαθίδρυση της δικτατορίας του Πινοσέτ στην Χίλη και στα συνακόλουθα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Και με πρωταγωνιστές του τα αμερικάνικα τέκνα, JackLemmonκαι SisySpacek, μιλάει για μία Αμερική ενεργό συναυτουργό των όσων φρικιαστικών συνέβησαν στην Χιλή στις αρχές των ‘70s. Κι αν συχνά ρέπει προς τα κλισέ και προς την συμβατική χολιγουντιανή αιασθητική, ο Γαβράς αξίζει, εδώ, τις δάφνες που του χαρίζει η τόλμη της αποκάλυψης μια σκληρής πολιτικής αλήθειας.  

The third generation – Η τρομοκρατία στην Γερμανία- Fassbinder

O Fassbinder φτιάχνει, εδώ, μια ταινία για την σύγχρονη του τρομοκρατία και την ιδεολογική της βάση στην Δυτική Γερμανία του τέλους τον ‘70s. Και αναφερόμενος στην τρίτη γενιά επαναστατών, που έπεται εκείνης των ιδεαλιστών του ’68 και των σκληροπυρηνικών της ομάδας Baader-Meinhoff, μοιάζει να ψάχνει απεγνωσμένα την πολιτική πίσω από την δράση, βρίσκοντας, όμως, μόνο πιόνια ενός συστήματος που μοιάζει στις μέρες του να θρέφει το ίδιο την τρομοκρατία ως μέσο αναγκαίας επιβολής μέτρων προς ενίσχυση του καπιταλισμού. Ενός καπιταλισμού που χωρίς την τρομοκρατία ,ως αόρατο εχθρό, θα έμοιαζε έρμαιο των συντηρητικών του επιλογών για την πάσης φύσεως εθνική ασφάλεια και σωτηρία.

Bulworth – Εγκλημα και πολιτική – Waren Beatty

Ο τολμηρός και συχνά προβοκάτορας ,Warren Beatty, σε μία από τις – αδίκως- ξεχασμένες ταινίες του αφηγείται την ιστορία ενός πολιτικού ο οποίος αφού προσλάβει έναν δολοφόνο για να τον σκοτώσει, επιδίδεται σε ένα κρεσέντο ειλικρίνειας και αγκαλιάσματος της κοινότητας των μαύρων της Καλιφόρνια. Με κυνικό και εύστοχο χιούμορ, αλλά και μια αισθητική που μοιάζει – πια – παρωχημένη, ο Μπίτι κλείνει την βάνα του συντηρητισμού και της πολιτικής ορθότητας. Και ανοίγει αυτή της απόλυτης ειλικρίνειας και της καταδίκης των κοινωνικών εξαρτήσεων ως αναγκαίας πολιτικής συνθήκης. 

Wag the Dog – Πόλεμος και πρoεδρικό sex – Barry Levinson

Εμπνεόμενος από την αμερικανική εισβολή στην Γρενάδα το 1983 και την συνακόλουθη μιντιακή φρενίτιδα, ο Μπάρι Λέβινσον με την σεναριακή βοήθεια του Ντέιβιντ Μάμετ αφηγήθηκε, εδώ, την ιστορία κατασκευής ενός πλασματικού πολέμου με σκοπό την συγκάλυψη ενός σεξουαλικού σκανδάλου με πρωταγωνιστή τον πρόεδρο των ΗΠΑ. Αντικαθιστώντας το μικροσκοπικό νησί της Γρενάδας με την Αλβανία, ως πηγή εθνικού κινδύνου για τις ΗΠΑ, ο Λέβινσον με άξιους συμμάχους τους απολαυστικούς Ρόμπερτ Ντε Νίρο και Ντάστιν Χόφμαν μας παραδίδει μία διασκεδαστική και αιχμηρή μαύρη κωμωδία για το ζωτικό ψεύδος της πολιτικής ζωής και για το αναπόφευκτο πλασάρισμα του ως κοινωνικό θέσφατο.

Being There – Η πολιτική αξία της ηλιθιότητας – Hal Ashby

Στην προτελευταία και ίσως καλύτερη ερμηνεία της καριέρας του, ένας από τους σπουδαιότερους κωμικούς όλων των εποχών, ο Peter Sellers, υποδύεται στην ταινία του Hal Ashby έναν χαμηλής ευφυΐας κηπουρό μιας μεγαλοαστικής έπαυλης. Το αφεντικό πεθαίνει και ο κηπουρός αφήνει οικειοθελώς τον κήπο της Εδέμ για να βρεθεί στην κόλαση της πόλης. Μια κόλαση που όμως τον «περνάει» ακουσίως για τον πολυαναμενόμενο πολίτικό της μεσσία. Το «BeingThere» είναι μία από τις καλύτερες μαύρες κωμωδίες στην ιστορία του κινηματογράφου και ένα έργο τέχνης που μιλάει ανοιχτά για μία κοινωνία βασισμένη στην ηλιθιότητα ως μοναδικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φυλής.

If…Το σύμβολο της εφηβικής οργής-Lindsay Anderson

Λίγους μήνες μετά την εξέγερση του Μάη του ’68, ο Lindsay Anderson χαρίζει στην έβδομη τέχνη μια ταινία-σύμβολο της εφηβικής οργής. Σε ένα συντηρητικό σχολείο στην Αγγλία, ο αντισυμβατικός Μικ αναλαμβάνει ρόλο οργανωτή των καταπιεσμένων συμμαθητών και εκτελεστή της αναπόδραστης επανάστασης τους. Κι αν, ο Μάης του ’68 σας μυρίζει πλέον κινηματογραφική ναφθαλίνη, ο Anderson, εδώ, με οδηγό του την «Διαγωγή Μηδέν» του Ζαν Βιγκό, χτίζει ένα άχρονο και α-πολιτικό σύμπαν για να μιλήσει για τον προαναγγελθέντα θάνατο του δυτικού πολιτισμού και τις εφτά ψυχές που –τελικά- δείχνει να διαθέτει.

Σινεμά και εξουσία

Ερευνα  Σοφία Γουργουλιάνη

Σε μια χρονιά όπου η αναγκαία πτώση του Ντόναλντ Τραμπ από το αξίωμα του ανώτατου αιρετού άρχοντα των ΗΠΑ, έμοιαζε με μονόδρομο για την παγκόσμια πολιτική ρητορεία, οι ιατρικές εξελίξεις και οι συνακόλουθες πολιτικές αποφάσεις ,εντός και εκτός των εθνικών τειχών, μοιάζουν να αναδεικνύουν άλλη μία έκφανση του πολιτικού (μας) λόγου, αυτή της στήριξης στην τέχνη.

Έχοντας γαλουχηθεί και σιωπηρά ανεχθεί ένα εκπαιδευτικό σύστημα στο οποίο τα καλλιτεχνικά μαθήματα ήταν –μόνο- αφορμή για ανέξοδη κοπάνα και ένα κράτος στο οποίο οι καλλιτέχνες αντιμετωπίζονται ως ιδιόρρυθμοι κάτοικοι ενός κοινωνικά απομονωμένου γαλατικού χωριού, το ποτήρι της πολιτικής απαξίωσης μοιάζει, πια, να έχει ξεχειλίσει.

Η εργαλειοποίηση της τέχνης επεκτείνεται ,πλέον, πολύ πέρα από την παρουσίαση της ως πασατέμπο «των μικρών και των τρελών», αλλά αγγίζει, στις σκοτεινές μας μέρες, την ενοχοποίηση της ως φορέα ανευθυνότητας.

Οι καλλιτέχνες κάτοικοι του γαλατικού χωριού, έχοντας επί χρόνια αφεθεί να παλεύουν με –μόνο- μαγικό ζωμό τον προσωπικό μόχθο, μοιάζουν πλέον με αποδιοπομπαίο τράγο μιας κοινωνικής τάφρου που ανοιγόταν ,εδώ και χρόνια, με αθόρυβα -πλην σταθερά- βήματα. Και είναι πλέον έτοιμη να τους «υποδεχτεί» βίαια στα βάθη και στον σκοταδισμό της.

Κι αν τα σινεμά μένουν κλειστά μέχρι νεοτέρας, ο ίδιος ο κινηματογράφος αποδεικνύει πως ,εδώ και δεκαετίες, ξέρει να «δείχνει τα δόντια του» στις πάσης φύσεως εξουσίες και να μιλάει απερίφραστα για κοινωνικό-πολιτικά συστήματα σε σήψη.

Scroll to top