Maria Callas-Renata Tebaldi: Μια οπερατική σύρραξη

Από την ομάδα του Hamlet

Ρίο, 1951: δύο σοπράνο, μία συμφωνία, δύο encore

Η ιστορία αρχίζει στις 14 Σεπτεμβρίου 1951 στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Η Μαρία Κάλλας και η Ρενάτα Τεμπάλντι βρίσκονται στο ίδιο γκαλά — μία από τις ελάχιστες φορές που τραγούδησαν στο ίδιο πρόγραμμα. Σύμφωνα με την αφήγηση που έμεινε, είχε συμφωνηθεί να μη δοθούν encore. Η Τεμπάλντι όμως έδωσε. Η Κάλλας το θεώρησε παραβίαση της συμφωνίας και, κυρίως, δημόσια πρόκληση. Στο δείπνο που ακολούθησε, η συζήτηση δεν φαίνεται να ήταν ιδιαίτερα βελούδινη. Χρόνια αργότερα η Τεμπάλντι θα το περιέγραφε με αξιοθαύμαστη οικονομία: «Χωρίσαμε με κάποια ψυχρότητα». Η Treccani τοποθετεί ακριβώς σε εκείνη τη βραδιά την απαρχή μιας αντιπαλότητας που σύντομα θα γέμιζε τα περιοδικά και θα χώριζε τους φίλους της όπερας σε στρατόπεδα

La Scala: μία σκηνή, δύο βασίλισσες

Η πραγματική αρένα ήταν η Scala του Μιλάνου. Η Τεμπάλντι ήταν ήδη αγαπημένη του κοινού, με μια φωνή που παρουσιαζόταν ως υπόδειγμα ιταλικής ομορφιάς. Η Κάλλας ερχόταν με κάτι διαφορετικό: τεράστιο εύρος ρεπερτορίου, δραματική ένταση και μια σκηνική προσωπικότητα που ξανάβαζε την υποκριτική μέσα στην όπερα. Η σύγκρουση έγινε βολικά και αισθητική: η «όμορφη φωνή» απέναντι στη φωνή που υπηρετούσε τον χαρακτήρα. Η Treccani σημειώνει ότι αυτή η συνεχής αντιπαραβολή τελικά αδίκησε και την ίδια την Τεμπάλντι, παρουσιάζοντάς την υπερβολικά απλοϊκά ως «αγγελική», απέναντι στη «δαιμονική» Κάλλας.
Οι callasiani και οι tebaldiani, πάντως, δεν είχαν τέτοιες επιστημονικές αναστολές. Το TIME μιλούσε ήδη για «War of the Sopranos». Και στην Τεμπάλντι αποδίδεται μια πολύ λιγότερο λυρική αποτίμηση της συνύπαρξης στη Scala: «Δύο κόκορες είναι πολλοί για ένα κοτέτσι». Η υψηλή τέχνη μόλις είχε βρει το κατάλληλο πτηνοτροφικό λεξιλόγιο.

Σαμπάνια, Coca-Cola και άλλες διπλωματικές αβρότητες

Φυσικά ένας τέτοιος πόλεμος χρειαζόταν ατάκες. Και η Κάλλας δεν απογοήτευσε. Σε συνέντευξή της στο TIME το 1958, αφού εξήγησε ότι θεωρούσε το ρεπερτόριό της πολύ ευρύτερο από της Τεμπάλντι, είπε ότι η σύγκρισή τους ήταν σαν να συγκρίνεις σαμπάνια με κονιάκ. Και αμέσως το έκανε χειρότερο:

Όχι — σαμπάνια με Coca-Cola.
Στην Τεμπάλντι αποδόθηκε η απάντηση ότι μπορεί να μην είχε ό,τι είχε η Κάλλας, αλλά είχε «καρδιά». Η φράση κυκλοφόρησε πολύ, χωρίς όμως να διαθέτει την ίδια ασφαλή τεκμηρίωση. Κάπου εδώ η μουσική είχε ήδη παραχωρήσει αρκετό χώρο στο θέατρο των εφημερίδων.

Τα ραπανάκια της υψηλής τέχνης

Οι οπαδοί φρόντιζαν να μη μείνει η διαμάχη σε επίπεδο αισθητικής. Το 1958, όταν η σχέση της Κάλλας με τη Scala βρισκόταν σε κρίση, το TIME κατέγραψε ότι οπαδοί της Τεμπάλντι αποδοκίμαζαν την Κάλλας και κάποια στιγμή της πέταξαν ραπανάκια. Η διοίκηση έφτασε να χρησιμοποιεί έως και 150 αστυνομικούς για να προστατεύσει την τάξη στο θέατρο. Για λίγες βραδιές, ο Bellini και ο Verdi απέκτησαν ως απρόσμενους συνεργάτες την αστυνομία του Μιλάνου και το τμήμα οπωροκηπευτικών.
Την ίδια περίπου εποχή, όταν η κοσμικογράφος Elsa Maxwell πρότεινε κοινή φιλανθρωπική συναυλία των δύο, το TIME απέδωσε στην Τεμπάλντι την απάντηση: «Ούτε ο Θεός θα ενέκρινε τέτοιο benefit.»

Κι όμως, άκουγαν η μία την άλλη

Υπάρχει όμως μια λεπτομέρεια που χαλάει υπέροχα την ιστορία του μίσους. Η Κάλλας είχε αναγνωρίσει δημόσια την ομορφιά της φωνής της Τεμπάλντι. Και η Τεμπάλντι, όταν αργότερα μελετούσε τη Gioconda, φέρεται να άκουσε την ηχογράφηση της Κάλλας και να ρώτησε γιατί δεν της είχαν πει ότι «της Μαρίας ήταν η καλύτερη». Ο πόλεμος λειτουργούσε καλύτερα στις εξέδρες απ’ ό,τι στα αυτιά των δύο γυναικών.

Νέα Υόρκη, 1968: το τελευταίο καμαρίνι

Στις 16 Σεπτεμβρίου 1968 η Τεμπάλντι άνοιγε τη σεζόν της Metropolitan Opera με Adriana Lecouvreur. Η Κάλλας θέλησε να παρακολουθήσει την παράσταση και να τη συναντήσει. Η συνάντηση έγινε στο καμαρίνι του Franco Corelli, ουδέτερο έδαφος για δύο πρώην αυτοκρατορίες. Αγκαλιάστηκαν. Η φωτογραφία τους μαζί διέλυσε μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα πολλά χρόνια βολικής μυθολογίας. Λίγες ημέρες αργότερα η Τεμπάλντι έστειλε στην Κάλλας ευχαριστήρια επιστολή.
Η ίδια η Τεμπάλντι θα έλεγε αργότερα κάτι πολύ απλούστερο: μεγάλο μέρος της περίφημης αντιπαλότητας είχε κατασκευαστεί από τις εφημερίδες και τους οπαδούς. Και, όπως παραδεχόταν, η τεράστια δημοσιότητα τελικά ωφέλησε και τις δύο.
Δύο σπουδαίες τραγουδίστριες που διαφέρουν, ανταγωνίζονται και κατά βάθος εκτιμούν η μία την άλλη είναι μια αρκετά καλή ιστορία.
Δύο ντίβες που αλληλομισούνται είναι πολύ καλύτερη.
Και σίγουρα πουλάει περισσότερα ραπανάκια.