Nijinsky & Diaghilev, Δύο σκάνδαλα με απόσταση ακριβώς ενός χρόνου

Από την ομάδα του Hamlet

Το Παρίσι της Belle Époque είχε καμπαρέ, γυμνά σώματα στις αφίσες, μποέμ καλλιτέχνες, πόρνες πολυτελείας, Toulouse-Lautrec και μια αστική τάξη που ήξερε να διασκεδάζει. Είχε όμως και κάτι ακόμη: μια πολύ σαφή ιδέα για το πού επιτρεπόταν να βρίσκεται το σεξ, η ασχήμια και η αταξία. Στο μπαλέτο, πάντως, όχι.

Και τότε εμφανίστηκαν ο Sergei Diaghilev και ο Vaslav Nijinsky.

Στις 29 Μαΐου 1912, στο Théâtre du Châtelet, τα Ballets Russes παρουσιάζουν το L’Après-midi d’un faune — Το Απόγευμα ενός Φαύνου — σε μουσική Claude Debussy, σκηνικά και κοστούμια Léon Bakst και χορογραφία του Nijinsky. Ήταν η πρώτη του χορογραφία. Έναν χρόνο ακριβώς αργότερα, στις 29 Μαΐου 1913, στο Théâtre des Champs-Élysées, ο ίδιος Nijinsky θα χορογραφήσει το Le Sacre du printemps του Igor Stravinsky. Δύο 29 Μαΐου. Δύο βραδιές κατά τις οποίες το κοινό του Παρισιού ανακάλυψε ότι το σώμα ενός χορευτή μπορούσε να κάνει πράγματα που δεν είχε ζητήσει να δει.

Στον Φαύνο η πρώτη πρόκληση δεν ήταν καν σεξουαλική. Ήταν αισθητική. Ο Nijinsky πέταξε μεγάλο μέρος του λεξιλογίου του κλασικού μπαλέτου. Οι χορευτές κινούνταν σχεδόν δισδιάστατα, με πρόσωπα και πόδια σε προφίλ, γωνιώδη σώματα, σαν αρχαιοελληνικό ανάγλυφο που κάποιος ανάγκασε να περπατήσει. Δεν υπήρχαν οι αναμενόμενες δεξιοτεχνικές επιδείξεις, τα άλματα και η ρευστότητα. Το σώμα γινόταν παράξενο.
Ύστερα ήρθε το τέλος.
Οι νύμφες αποχωρούν. Μία έχει αφήσει το πέπλο της. Ο Φαύνος το παίρνει, ξαπλώνει πάνω του και κάνει μια σύντομη σωματική κίνηση, ένα σπασμό που αρκετοί θεατές και δημοσιογράφοι εξέλαβαν ως μίμηση αυνανισμού και οργασμού. Σήμερα οι ιστορικοί είναι προσεκτικότεροι: η ακριβής κίνηση δεν καταγράφεται καθαρά στη σωζόμενη χορογραφική σημειογραφία και δεν γνωρίζουμε αν αυτό που είδε η πρεμιέρα ήταν ακριβώς αυτό που αργότερα περιέγραψε ο θρύλος. Ξέρουμε όμως τι πίστεψε το Παρίσι ότι είδε. Και αυτό ήταν αρκετό.  Η αίθουσα ακαριαία διχάστηκε. Σφυρίγματα, αποδοκιμασίες από τη μία, αλλά και χειροκροτήματα από την άλλη. Το έργο επαναλήφθηκε. Το πραγματικό πυροβολικό άρχισε το επόμενο πρωί.

Ο Gaston Calmette, πανίσχυρος διευθυντής της Le Figaro, παραμέρισε τον κανονικό κριτικό της εφημερίδας και έγραψε ο ίδιος πρωτοσέλιδο άρθρο, το περίφημο «Un faux pas» («Ένα ολίσθημα»). Μίλησε για «ερωτική κτηνωδία» και «βαριά απρέπεια» και αρνήθηκε ουσιαστικά να δεχτεί ότι αυτό που είχε δει μπορούσε να καλυφθεί από τη βολική λέξη «τέχνη». Η υπόθεση ξέφυγε γρήγορα από τα όρια μιας θεατρικής κριτικής. Συζητήθηκε πολιτικά, η αστυνομία παρακολούθησε επόμενη παράσταση και τα εισιτήρια έγιναν ακόμη πιο περιζήτητα. Η αγανάκτηση έκανε θαυμάσια δουλειά στο box office.

Και τότε μπήκε στη μάχη ο Auguste Rodin, εβδομήντα δύο ετών και ήδη ένας από τους σημαντικότερους γλύπτες της Ευρώπης. Ο Rodin δεν προσπάθησε να εξαγνίσει τον Nijinsky. Δεν είπε «παρεξηγήσατε, δεν ήταν ερωτικό». Έκανε το αντίθετο. Υπερασπίστηκε ακριβώς το σώμα που είχε προκαλέσει το σκάνδαλο. Είδε στις γωνιώδεις στάσεις του Nijinsky την ομορφιά της αρχαίας γλυπτικής και στο τέλος του έργου αυτό που ονόμασε, με ελάχιστη διάθεση σεμνοτυφίας, «παθιασμένη ηδονή». Λίγες ημέρες αργότερα ο Nijinsky πόζαρε για τον Rodin. Το γύψινο γλυπτό που προέκυψε διατηρεί ακόμη εκείνη την παράξενη συστροφή του σώματος.

Και ύστερα πέρασαν ακριβώς 365 ημέρες.

Στις 29 Μαΐου 1913, το Sacre du printemps δεν πρόσφερε στο κοινό έναν Φαύνο που επιθυμούσε. Του πρόσφερε έναν ολόκληρο κόσμο που έμοιαζε να έχει ξεχάσει τι είναι μπαλέτο. Το L’Après-midi d’un faune ήταν ένα εξαιρετικό υπέδαφος για να φυτρώσουν νέα σκάνδαλα αλλά και νέα ιστορικά γεγονότα. Γιατί όλα αυτά έγραφαν ιστορία.
Η μουσική του Stravinsky έσπαγε τον ρυθμό σε βίαιες επαναλήψεις και τονισμούς. Ο Nijinsky έβαζε τους χορευτές με λυγισμένα γόνατα, κορμούς σκυφτούς και πόδια στραμμένα προς τα μέσα. Αν το κλασικό μπαλέτο είχε ξοδέψει αιώνες προσπαθώντας να κάνει το ανθρώπινο σώμα να μοιάζει ότι δεν ζυγίζει τίποτα, ο Nijinsky το ξανακάρφωνε στη γη.
Το κοινό αντέδρασε σχεδόν αμέσως. Γέλια, σφυρίγματα, φωνές, αποδοκιμασίες και αντεγκλήσεις ανάμεσα σε όσους μισούσαν αυτό που έβλεπαν και όσους απολάμβαναν την οργή των πρώτων. Η φασαρία έγινε τόσο δυνατή ώστε, σύμφωνα με τις γνωστές μαρτυρίες, οι χορευτές δυσκολεύονταν να ακούσουν την ορχήστρα. Ο Nijinsky, από τα παρασκήνια, ανέβηκε σε καρέκλα και φώναζε τους χρόνους.. Ο Diaghilev άναβε και έσβηνε τα φώτα της πλατείας προσπαθώντας —ή μήπως  απολαμβάνοντας? — να ελέγξει το χάος.
Για έναν αιώνα μάθαμε αυτή τη βραδιά ως «την εξέγερση του Sacre». Μπουνιές, αστυνομία, μια αίθουσα σχεδόν σε κατάσταση μάχης. Η νεότερη έρευνα όμως χαλάει λίγο την ωραία ιστορία. Το Cambridge Companion to The Rite of Spring του 2025 (σύγχρονο επιστημονικό συλλογικό βιβλίο του Cambridge University Press, που εκδόθηκε το 2025 και είναι αφιερωμένο εξ ολοκλήρου στην Ιεροτελεστία της Άνοιξης) επιστρέφει στις πρώτες πηγές και δείχνει πόσο η αφήγηση διογκώθηκε αργότερα. Η σύγκρουση είναι πραγματική. Η διασημότερη θεατρική “ταραχή” του 20ού αιώνα — που ίσως δεν ήταν ποτέ τόσο βίαιη όσο μας έμαθαν.

Και ίσως εδώ βρίσκεται το πραγματικό reopened. Μέσα σε έναν χρόνο ο Nijinsky κατηγορήθηκε πρώτα επειδή έδειξε τι μπορεί να επιθυμεί ένα σώμα και ύστερα επειδή αμφισβήτησε πώς επιτρέπεται να κινείται ένα σώμα. Ο Diaghilev είχε καταλάβει κάτι που ο πολιτιστικός κόσμος εξακολουθεί να γνωρίζει πολύ καλά: το σκάνδαλο είναι μερικές φορές ο πιο αποτελεσματικός φωτισμός μιας σκηνής.
Το Παρίσι αποδοκίμασε.
Αλλά τελικά έγραψε ιστορία ακριβώς επειδή αποδοκίμασε .