Es Devlin – Ο χώρος σαν ηθοποιός

Es Devlin: Η σκηνογράφος που έμαθε στον χώρο να παίζει

Υπάρχουν σκηνογράφοι που κατασκευάζουν τον τόπο όπου θα συμβεί μια παράσταση. Και υπάρχει η Es Devlin, που μοιάζει να αντιμετωπίζει τον ίδιο τον χώρο σαν έναν ακόμη ηθοποιό: μπορεί να αλλάξει, να κινηθεί, να κρύψει, να αποκαλύψει, να απειλήσει, ακόμη και να καταπιεί τους ανθρώπους που βρίσκονται μέσα του.

Η Βρετανίδα καλλιτέχνις και σκηνογράφος, γεννημένη στο Λονδίνο το 1971, ξεκίνησε από μικρά θέατρα στα μέσα της δεκαετίας του 1990. Τριάντα χρόνια αργότερα έχει σχεδιάσει για το National Theatre, το Royal Opera House, τη Metropolitan Opera, τη Scala, για Ολυμπιακές τελετές και συναυλίες τεράστιας κλίμακας. Παρ’ όλα αυτά, η καταγωγή της δουλειάς της παραμένει θεατρική. Στο αρχείο της εμφανίζονται δεκάδες παραστάσεις: Hamlet, The Crucible, The Lehman Trilogy, Don Giovanni, Otello, American Psycho, Carmen, The Master and Margarita.

Το ενδιαφέρον με την Devlin είναι ότι δύσκολα μπορείς να απομονώσεις τη σκηνογραφία της και να πεις: «αυτό είναι το ντεκόρ». Ξεκινά διαβάζοντας. Υπογραμμίζει το κείμενο, γράφει και σχεδιάζει στα περιθώρια, μετατρέπει μια λέξη, μια εικόνα ή έναν ρυθμό σε σχήμα. Από εκεί προκύπτουν μικρές μακέτες από χαρτόνι, κύβοι, κύκλοι, επίπεδα, μηχανισμοί. Αυτές οι αρχικά απλές γεωμετρικές φόρμες μεγαλώνουν, περιστρέφονται, φωτίζονται, δέχονται προβολές και τελικά γίνονται δραματουργία.
Στο The Lehman Trilogy του Stefano Massini, σε σκηνοθεσία Sam Mendes, τρεις ηθοποιοί βρίσκονται μέσα σε έναν μεγάλο περιστρεφόμενο γυάλινο κύβο. Είναι γραφείο, βιτρίνα, κλουβί, μηχανή του καπιταλισμού. Καθώς ο κύβος γυρίζει, οι ηθοποιοί γράφουν πάνω στους γυάλινους τοίχους του και πίσω τους οι προβολές του Luke Halls μεταφέρουν τον χώρο από την Αλαμπάμα στο Μανχάταν και από τον 19ο αιώνα στην κατάρρευση της Lehman Brothers. Το σκηνικό δεν εικονογραφεί απλώς την ιστορία. Τη συμπιέζει μέσα σε ένα αντικείμενο.

Στον Hamlet του Barbican, με τον Benedict Cumberbatch, η Devlin έκανε σχεδόν το αντίθετο. Αντί για περιορισμό, έδωσε μια τεράστια αίθουσα ανακτόρου, με ψηλές πόρτες, σκάλες, πορτρέτα, εξώστες και έναν γιγαντιαίο πολυέλαιο. Ύστερα άφησε αυτόν τον κόσμο να καταρρεύσει. Στο δεύτερο μέρος, το Ελσινόρ γεμίζει συντρίμμια και αναποδογυρισμένα αντικείμενα. Η πολιτική και οικογενειακή αποσύνθεση του έργου έχει ήδη συμβεί πάνω στους τοίχους πριν ολοκληρωθεί στις λέξεις. Το εύρημα δίχασε τους κριτικούς — κάποιοι θεώρησαν ότι το θέαμα απειλούσε να καταπιεί τον ίδιο τον Σαίξπηρ. Αλλά αυτή ακριβώς η υπερβολή είναι χαρακτηριστική της Devlin: δεν φοβάται ένα σκηνικό που δηλώνει δυνατά την παρουσία του.
Στο The Crucible του Arthur Miller στο National Theatre, η χειρονομία είναι πιο λιτή και πιο παράξενη. Μια πραγματική κουρτίνα βροχής περικλείει τη σκηνή. Πίσω της υπάρχει ένα σχεδόν γυμνό, σκούρο δάπεδο και ένας χώρος που χάνεται στο βάθος. Η βροχή γίνεται όριο: χωρίζει τους ανθρώπους, παραμορφώνει ό,τι βλέπουμε, κάνει το Σάλεμ να μοιάζει κλεισμένο μέσα σε ένα αόρατο δοχείο.

Η Devlin έχει μεταφέρει αυτή τη σκέψη από τις θεατρικές αίθουσες στα στάδια, στα μουσεία και στις δημόσιες εγκαταστάσεις. Όμως η βασική της μονάδα παραμένει ο θεατής. Μιλά για το κοινό ως μια «προσωρινή κοινωνία»: άνθρωποι που δεν γνωρίζονται μεταξύ τους και για λίγες ώρες βλέπουν, ακούν και αναπνέουν μαζί. Αυτό είναι ίσως το πιο θεατρικό στοιχείο της δουλειάς της. Δεν σχεδιάζει αντικείμενα για να τα κοιτάζουμε. Σχεδιάζει τις συνθήκες μέσα στις οποίες θα κοιτάξουμε.
Τον Οκτώβριο του 2026 το Design Museum του Λονδίνου ανοίγει την πρώτη μεγάλη ευρωπαϊκή αναδρομική της, Es Devlin: Other Worlds, με έργα τριάντα χρόνων από τη σκηνογραφία, τη γλυπτική, το φως, τη μουσική και τη γλώσσα. Ο τίτλος είναι ακριβής. Η Devlin δεν φτιάχνει σκηνικά για κόσμους που υπάρχουν ήδη. Κατασκευάζει για δύο ή τρεις ώρες έναν κόσμο που πριν δεν υπήρχε — και μετά τον εξαφανίζει.