Claudia Bossard-Σκηνοθέτης

Συνέντευξη που δημοσιεύθηκε
στο επίσημο site του Residen teater του Μονάχου

«Η δίωξη και η δολοφονία του Ζαν Πολ Μαρά, όπως παρουσιάζεται από τη θεατρική ομάδα του Άσυλου του Σαραντόν υπό τη διεύθυνση του κυρίου ντε Σαντ» έκανε τον Πέτερ Βάις αμέσως διάσημο το 1964. Σήμερα, αυτό το έργο, ο τίτλος του οποίου ήδη ξεπερνά κάθε όριο και σύμβαση, ανεβαίνει σπάνια. Τι είναι για σένα το ιδιαίτερο σε αυτό το έργο;

Το έργο του Βάις είναι εξαιρετικά εκλεπτυσμένο στη σύλληψη και πολύπλοκο στη δομή του. Πέρα από αυτό, όμως, αποτελεί μια λεπτομερή γλωσσική και λεκτική σύνθεση. Η γλώσσα του και τα επιχειρήματα των χαρακτήρων θέλουν να ειπωθούν, να ακουστούν, να παιχτούν, να γίνουν αισθητά, να διεκδικηθούν, να διαπραγματευτούν και να συζητηθούν. Διότι μόνο έτσι μπορεί αυτό που ξεπερνά τα όρια και αποτελεί μέρος του παρόντος μας να εμφανιστεί και να μας προσφερθεί, για να το πούμε έτσι, ως δώρο. Είναι ένας ολόκληρος κόσμος σκέψης που μας χαρίζει – ή τουλάχιστον μας προσφέρει – ο Πέτερ Βάις με το έργο του.

Το «Marat/Sade» έχει μια ιδιαίτερη δομή – είναι ένα είδος έργου μέσα στο έργο: μετά τη Γαλλική Επανάσταση και την αποκατάσταση της τάξης από τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη, μια ομάδα τροφίμων σε ένα ίδρυμα για ψυχικά ασθενείς και/ή πολιτικά ανεπιθύμητους ανθρώπους αναπαριστά τη δολοφονία ενός επαναστάτη – του Ζαν Πολ Μαρά. Ο συγγραφέας αυτού του έργου είναι ο περιβόητος Μαρκήσιος ντε Σαντ, ο οποίος βρίσκεται και ο ίδιος έγκλειστος σε αυτό το ίδρυμα και παρεμβαίνει συνεχώς στην παράσταση. Μπορούμε να πούμε ότι ο ντε Σαντ σκηνοθετεί αυτό το έργο για να συνεχίσει μια συζήτηση με τον Μαρά, ο οποίος, κατά κάποιον τρόπο, αναβιώνει χάρη σε έναν ηθοποιό;

Είναι συναρπαστικό το γεγονός ότι ο Βάις αντιπαραθέτει τον «σοσιαλιστή» Ζαν Πολ Μαρά στον ηδονιστή, εκκεντρικό και ακραίο ατομικιστή ντε Σαντ, ο οποίος φυλακίστηκε για πολλά χρόνια στη Βαστίλη – όπου έγραψε και το μεγάλο αριστούργημά του «Οι 120 ημέρες της Σόδομα» – και πέθανε μοναχικός στο ίδρυμα του Σαραντόν. Είναι σαν ο ντε Σαντ να θέλει να αμφισβητήσει ξανά τον εαυτό του στις τελευταίες του ώρες: Είναι τελικά η ανθρώπινη δράση πάντα απλώς μια εγωιστική πράξη ή είναι δυνατόν να λαμβάνουμε υπόψη την κοινωνία ή τον συνομιλητή μας; Εδώ και εβδομάδες με στοιχειώνει ένα απόσπασμα του Προυστ από το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο». Ουσιαστικά αναφέρεται στην επιθυμία να δούμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια ενός άλλου. Αυτό μου φαίνεται τόσο εύστοχο για την εσωτερική λαχτάρα και την αναζήτηση αυτού του έργου.

Είμαστε οι εφευρέτες της επανάστασης? 

Κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας ασχολήθηκες επίσης με τα σημειωματάρια του Πέτερ Βάις και άντλησες από αυτά μερικές γραμμές για τον χαρακτήρα της Σαρλότ Κορντέ. Τι βρήκες στις σημειώσεις του συγγραφέα και πώς βλέπεις την Κορντέ;

Τα σημειωματάρια μας δίνουν μια ιδέα για τις εσωτερικές καταιγίδες και, φυσικά, για τη διχόνοια με τις οποίες πάλεψε ο Πέτερ Βάις καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Επίσης, μας δίνουν μια εικόνα για το τι τον ωθούσε ως εικαστικό καλλιτέχνη και πολιτικό συγγραφέα. Όσον αφορά τη Σαρλότ Κορντέ: η θεαματική δολοφονία του Ζαν Πολ Μαρά από εκείνη αποτελεί ιστορικό γεγονός. Και ακριβώς σε αυτή τη στιγμή, στην πράξη της, βρίσκεται το μεγάλο ερώτημα του έργου: Γιατί σκοτώνουμε; Για ποιον και για τι; Και πόσοι άνθρωποι πρέπει να θυσιάσουν τη ζωή τους για κοινωνικές αλλαγές; Με συναρπάζει απίστευτα το γεγονός ότι ο Πέτερ Βάις έχει δομήσει αυτό το τόσο προσεκτικά κατασκευασμένο δράμα με μια είδος κυκλικής δυναμικής γύρω από τη Σαρλότ Κορντέ. Τη στιγμή που ξεκινά η δολοφονία, το ίδιο το κείμενο λειτουργεί σχεδόν σαν ικρίωμα. Διαχωρίζει κάτι, όταν ξαφνικά ο τίτλος της σκηνής αναφέρει: «Η δολοφονία». Η Κορντέ μάλιστα σταματά τον Μαρά, αλλά δεν καταφέρνει να θέσει φρένο στον τρόμο.

Το «Μαρά/Σαντ» έκανε πρεμιέρα το 1964 στο Δυτικό Βερολίνο. Την επόμενη χρονιά ακολούθησαν διεθνείς παραστάσεις και στις δύο πλευρές του Σιδηρού Παραπετάσματος, δηλαδή ενός ιδεολογικά διχασμένου, χωρισμένου κόσμου. Αυτή η πολωμένη παγκόσμια τάξη πραγμάτων ανήκει πλέον στο παρελθόν, και παρόλα αυτά οι πολιτικές συζητήσεις στο έργο φαίνονται ξανά και ξανά εκπληκτικά επίκαιρες. Γιατί συμβαίνει αυτό;

Το ζήτημα της ευθύνης που θέτει το έργο είναι τόσο διαχρονικό όσο και το ζήτημα της ισότητας και της ελευθερίας για κάθε πολίτη. Πιστεύω ότι έχουμε χάσει σχεδόν εντελώς τη σύνδεση με αυτά τα τόσο υψηλά αγαθά και ιδανικά. Τα θεωρούμε πάρα πολύ δεδομένα. Αυτό ισχύει και για τη δημοκρατία και την κληρονομιά της Γαλλικής Επανάστασης, τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, δηλαδή την πεποίθηση ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει να αποτελεί ιδιοκτησία και ότι ο καθένας πρέπει να προστατεύεται από το να αποτελεί απλώς μέσο για τα συμφέροντα άλλων.

Ακόμα κι αν ο Πέτερ Βάις, λίγο μετά την πρεμιέρα, υιοθέτησε μια σαφή θέση τόσο πολιτικά όσο και ως προς την ερμηνεία του έργου του, ανακηρύσσοντας τον Μαρά ως τον πραγματικό νικητή της αντιπαράθεσης, το «Μαρά/Σαντ» είναι ένα έργο της αμφιβολίας. Μήπως η αμφιβολία αποτελεί μια κατηγορία που πρέπει να ανακαλυφθεί εκ νέου, ειδικά σε έναν πολιτικά πολωμένο κόσμο όπως ο σημερινός;

Πιστεύω ότι η αμφιβολία θα έπρεπε οπωσδήποτε να βιώσει μια αναγέννηση. Πολύ συχνά θεωρείται αδυναμία το να μην επιδεικνύει κανείς «αλήθειες». Ίσως αυτό οφείλεται και στο γεγονός ότι η αμφιβολία προϋποθέτει απόσταση από τον εαυτό και απαιτεί επίσης ένα ορισμένο βαθμό ενσυναίσθησης και την ικανότητα να αμφισβητεί κανείς ριζικά τον εαυτό του. Όλα αυτά δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλή αυτή τη στιγμή. Είναι σαφές ότι όποιος αμφιβάλλει, αναζητά· όποιος αμφιβάλλει, παλεύει και ενσωματώνει με διαφορετικό τρόπο. Και ίσως πράγματι μόνο μέσα από την αμφιβολία να είναι πάλι δυνατή κάτι σαν ελπίδα, ακριβώς επειδή είναι μια ενεργή, πειραματική διαδικασία, κατά την οποία ο άνθρωπος παλεύει με τον εαυτό του.